İsmet İnönü kimdir?- İsmet İnönü’nün Hayatı ve Biyografisi

Bağımsız Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşunda en çok payı ve emeği olan insanlardan biri olan İsmet İnönü, gerek Mustafa Kemal Atatürk hayattayken, gerekse onun ölümünden sonra uzun süre Türkiye’nin yönetiminde önemli kademelerde görev almıştır. Bu bağımsız ve özgür cumhuriyetin kurulmasının siyasetinden imarına, eğitiminden bilimine kadar her bir kulvarında tartışmasız önder olan Ulu Önder Mustafa Kemal Atatürk’ün her zaman yanında olmuş olan sağ koludur, silah arkadaşıdır. Tabiri caizse Türkiye Cumhuriyeti’nin 2 .adamıdır.

Bu yazımızda Kurtuluş Savaşı’nın en büyük mücadelecilerinden biri olan İsmet İnönü’nün biyografisini ve hayat hikayesini ele alacağız. İsmet İnönü kimdir?, İsmet İnönü’nün hayatı nasıl geçmiştir? gibi soruları cevaplayacağız. Fakat biliyoruz ki İsmet İnönü hakkında mevcut olan bilgi deryasını, her bir saniyesi dolu dolu geçen bu hayatı bir yazı içerisinde tamamen olması gibi özetlemek mümkün değil. Bu yüzden sadece hayatından dönüm noktalarını ele alacağız ve mümkün olduğunca bütünsel olması için elimizden geleni yapacağız.

İsmet İnönü kimdir?

Son derece uzun bir hayat yaşayan İsmet İnönü; 24 Eylül 1884 tarihinde İzmir’de dünyaya gelmiştir. Babasının adı Reşit Efendi, annesinin adı Cevriye Temelli Hanım’dır. Tam adı “Mustafa İsmet İnönü”dür.

Tabii o zamanlar var olan devlet Türkiye Cumhuriyeti değil Osmanlı Devleti idi. Dolayısıyla “İsmet İnönü; Osmanlı Devleti’nde dünyaya gelmiştir.” diye bir cümle kurabiliriz. Yine magazinsel bir bilgi olarak İsmet İnönü, Mustafa Kemal Atatürk’ten 3 yaş küçüktür.

İsmet İnönü baba tarafından Kürt asıllıdır. Babası Reşit Efendi’nin soyu Bitlis’in köklü Kürt ailelerinden olan Kürümoğulları’na dayanmaktadır. İlk olarak Reşit Efendi’nin babası, İsmet İnönü’nün dedesi olan Abdülfettah Efendi Malatya’ya yerleşmiştir. Ondan sonra da Reşit Efendi yetişkin bir birey iken İzmir’de bulunmuştur ve İsmet İnönü dünyaya geldiği sıralarda İzmir Adliyesi’nde sorgu yargıcı yardımcısı olarak çalışmaktadır. Zaten ileride göreceğimiz gibi İsmet İnönü’nün İzmir’de doğduğu halde ilkokul ve ortaokulu Sivas’ta okuması gibi durumlar da babasının çalıştığı yer sürekli değişen bir devlet memuru olmasından kaynaklanmaktadır.

İsmet İnönü’nün bazı yerlerde aslında Bitlisli, bazı yerlerde ise aslında Malatyalı olduğu yazılmasının sebebi budur. Aslında kökenleri Bitlis’ten olup kendisi İzmir’de dünyaya gelmiştir, olay bundan ibarettir. Malatya’da ise sadece babası yaşamıştır.

İsmet İnönü’nün annesi olan Cevriye Temelli Hanım ise Bulgaristan kökenlidir. Bulgaristan’ın Razgard Şehri’nin tanınmış din adamı ve eğitmenlerinden olan Müderris Hasan Efendi’nin İstanbul’a göç etmesi sebebiyle burada yaşamaya başlamışlardır. Yani İsmet İnönü’nün anne tarafı da Balkan Muhaciri’dir.

Ayrıca İsmet İnönü ailenin ikinci çocuğudur. Kendisinin Ahmet Mithat adında bir ağabeyi (1882-1960), Hasan Rıza adında bir erkek kardeşi (? – 1972), Reşit Hayri adlı bir diğer erkek kardeşi (1906-1937) ve Seniha Okatan adında bir kız kardeşi (1892 – 1964) vardı.

İsmet İnönü’nün biyografisi

İsmet İnönü’nün hayat hikayesinin bir diğer önemli kısmını tabii ki de okuduğu okullar, eğitim ve askeri kariyeri, görev aldığı cepheler, T.C.’deki siyasi kariyeri gibi iş ve icraat içeren bilgiler oluşturacaktır. Bunları da birbiriyle bağlantılı ve özetli olacak şekilde İsmet İnönü’nün hayatı nasıldır? sorusunu açıklamak babında şöyle sıralayabiliriz:

  • Sivas’ta ilkokul ve ortaokulu tamamladıktan sonra 1895 yılında Sivas Mülkiye İdadi’sine girdi, fakat kendisi Askeri İdadi’ye gitmek istediği için bu sivil idadiden 1896 yılında ayrıldı. (İdadi: O dönemin lise dengi sayılabilecek formattaki okullarına verilen isim)
Lise yıllarında Mustafa İsmet
  • 1897 yılında ise eğitim için İstanbul’a göç ederek mühendislik eğitimi veren bir lise dengi okul olan Mühendishane İdadisi’ne girip 1901’de mezun oldu.
  • 14 Şubat 1901 tarihinden bugünkü adıyla “Topçu Okulu” diyebileceğimiz “Mühendishane-i Berr-i Hümayun” a girdi, 1 Eylül 1903’te topçu teğmeni olarak mezun oldu.
  • Akabinde Erkan-ı Harbiye Mektebi’ne girerek 26 Eylül 1906 tarihinde burayı birincilikle bitirdi. Erkan-ı Harbiye’deki eğitiminin stajı olarak da Edirne’deki 2. Ordu’nun 8. Topçu Alayı 3. Batarya Bölük Komutanı oldu.
  • Eğitim hayatından sonraki ilk önemli görevi 1908 yılında atandığı 2. Süvari Fırkası Kurmaylığı’dır. Bu görev, Mustafa Kemal Paşa’nın o zamanlar kumandanlarından biri olduğu Hareket Ordusu’nun karargahı bünyesindeydi ve İsmet İnönü ile Mustafa Kemal Atatürk burada tanışmışlardır.
  • 1910’da yükselerek 4. Kolordu Kurmaylığına getirildi.
  • 1911’de Yemen Kuvayi Mürettebe Komutanlığı Kurmayı olarak halen Osmanlı toprağı olan Yemen’de görev aldı.
  • 1912-1913 arasında Harbiye Nezareti’nde Başkomutanlık Karargahı’nın 1. Şubesi’nde bulunarak daha da yükseldi ve ordunun merkezine yaklaşmış oldu. Uzun süre burada görev yaptı.
  • 29 Kasım 1914’te kaymakam oldu. (Kaymakamlık o zamanlar “yarbay” anlamındadır.)
  • 2 Aralık 1914’te daha önce bünyesinde çalıştığı Genel Karargah 1. Şube’nin Müdürü oldu.
  • 9 Ekim 1915’te 2. Ordu Kurmay Başkanlığı’na getirildi. Sadece 2 ay sonra, 14 Aralık 1915’te ise İsmet İnönü bir miralay oldu.
  • 1. Dünya Savaşı boyunca İsmet İnönü; Kafkas Cephesi’nde Kolordu Komutanlığı, 4. Kolordu Komutanlığı, Halep’te 7. Ordu’nun oluşturulması, Filistin Cephesi 20. Ordu Komutanlığı, 3. Kolordu Komutanlığı gibi görevlerde bulunurken; gerek Kafkas Cephesi’nde gerekse Filistin Cephesi’nde Mustafa Kemal Paşa ile yakın ilişki içinde oldu.
  • 1. Dünya Savaşı esnasında İsmet İnönü; 1916 yılında Mevhibe Hanım (İnönü) ile evlendi. Bu evlilikten Ömer İnönü (1924-2004), Erdal İnönü (1926-2007), Özden Toker (1930 – ) ve İzzet (İnönü) (1921-1922) adlı dört çocuğu oldu. Fakat 1921’de doğan çocukları İzzet henüz bir yaşındayken hayata veda etti.
Genç subaylık döneminde İsmet İnönü
  • Kurtuluş Savaşı boyunca İsmet İnönü; 9 Nisan 1920 tarihinde Mustafa Kemal Paşa’nın çağrısı üzerine Ankara’ya geçti ve İstanbul Hükümetiyle resmi bağlarını kopardı. 23 Nisan 1920’de açılan TBMM’de Edirne Milletvekili olmuştur. 10 Kasım 1920’de Batı Cephesi Kuzey Kesimi Komutanlığı’na atandı. İç isyanların bastırılması sonrasında Yunanlılara karşı verilen mücadelede, Kütahya-Eskişehir Muharebelerinde, Sakarya Meydan Muharebesi’nde ve Büyük Taarruz’da etkin rol oynadı. Hatta “İnönü” soyadı da bu yıllar arasında kazandığı ve Türk-Yunan Savaşları’nın akışını değiştiren İnönü Muharebeleri sebebiyle kendisine verildi.
  • Bir de 6 Haziran 1920’de bizzat İstanbul Hükümeti tarafından gıyabında çarptırıldığı idam cezası var İnönü’nün, bunu da unutmayalım.
  • Ayrıca; tüm bu süre içerisinde 1912-1913 arasında Bulgarlar ile İstanbul Antlaşması için yapılan müzakerelerde askeri danışman olması; askeriyenin diplomasi ile ilgili merkezi görevlerinde hızla yükselmesi, Milli Mücadele’nin sonunu belirleyen ve 3 Ekim-11 Ekim 1922 tarihleri arasında yapılan Mudanya Mütarekesi görüşmelerinde Türk tarafını diplomat olarak temsil etmesi, yine Lozan Görüşmeleri’nde bizzat Türk Heyeti’nin başında olması ve Lozan Antlaşması’nı imzalayan şahıs olması, İsmet İnönü’nün komutanlığın yanı sıra diplomasi ve dış ilişkiler konusunda da ne kadar başarılı olduğuna dair bir ipucudur. Zaten Milli Mücadele sırasında henüz resmi olmasa da TBMM Hükümeti’nin Hariciye İşleri Temsilcisi de olmuştur.

İsmet İnönü kimdir? sorusunu 1923 ve sonrasına geldikten sonra biraz daha siyasi arenadan dönüm noktalarıyla cevaplamak zorundayız. Devam edelim:

  • İsmet İnönü; Cumhuriyet’in ilanından hemen sonrasında, 30 Ekim 1923 tarihinde Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk hükümetini kurdu.. Ayrıca o zamanların Halk Fırkası, bugünün CHP’sinin Genel Başkan Vekili oldu. 1927 yılında askerlikten kendi isteğiyle emekli olduktan sonra Mustafa Kemal Atatürk’le birlikte kendini tamamen yeni kurulan T.C.’nin kalkınmasına adadı. (Ayrıca bkz: CHP’yi kim kurdu?)
  • 1924-1937 arasında başbakanlık görevini kesintisiz olarak yapıp; ilk önce Faşist İtalya’nın ziyaretinden dönen dönemin CHP Genel Sekreteri Recep Peker’in TBMM’nin üzerinde bir “Faşist Konsey” kurulması önerisini İsmet İnönü’nün onaylaması fakat bu kararın Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk tarafından reddi, hemen sonrasında Dersim İsyanı’nın bastırılması sırasında ortaya çıkan fikir ayrılıkları sebebiyle dönemin Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk tarafından başbakanlık ve CHP Genel Başkan Vekilliği görevlerinden alındı. Yerine Celal Bayar getirildi. Atatürk’ün ölümüne kadar sadece TBMM Malatya Milletvekili olarak görev yaptı.
  • 11 Kasım 1938’de, yani Mustafa Kemal Atatürk’ün vefatından bir gün sonra TBMM tarafından yapılan olağanüstü oturumda oy birliğiyle T.C. Cumhurbaşkanı oldu. 26 Aralık 1938’de CHP Olağanüstü Kurultayı’nda partinin “değişmez genel başkanı” oldu ve kendisine “Milli Şef” unvanı verildi.
Cumhuriyet döneminde Mustafa Kemal Atatürk ve İsmet İnönü
  • 1938-1950 arasında T.C. Cumhurbaşkanı olan İsmet İnönü; 1950 seçimlerini CHP’nin kaybedip DP’nin kazanması üzerine cumhurbaşkanlığını da kaybetti ve Ana Muhalefet Partisi Genel Başkanı olarak bir süre siyasi yaşamını sürdürdü.
  • 1960 Askeri Müdahalesi’nden sonraki 15 Ekim 1961 Genel Seçimleri’nde ise diğer partiler kapatılınca CHP sandıktan birinci olarak çıktı ve 24 yıl aradan sonra İsmet İnönü yeniden T.C. Başbakanı olarak yeni hükümeti kurmakla görevlendirildi. 1965 yılında ise bir sonraki seçimler kaybedildi ve başbakanlık görevi sonlandı. Fakat 1972 yılında, 1971 Askeri Müdahalesi’nin ardından dönemin CHP Genel Sekreteri Bülent Ecevit ile ortaya çıkan anlaşmazlıklar, parti içinde meydana gelen bölünme neticesinden 34 yıldır başında olduğu CHP’den istifa etti.
  • İsmet İnönü; 25 Aralık 1973 Salı günü, 16:05’te, Pembe Köşk’te, 89 yaşında hayata gözlerini yumdu. Naaşı Anıtkabir’de Atatürk’ün tam karşısına defnedildi.
  • İsmet İnönü hayatı boyunca Hatıralarım (1884-1918), Genç Subaylık Yılları (1968) gibi kitaplar yazmıştır. Ayrıca “İsmet Paşa’nın Siyasi ve İçtimai Nutukları (1920-1933), İnönü Diyor ki (1944), İnönü’nün Söylev ve demeçleri 1 (1920-1946) gibi İsmet İnönü hakkında yazılan kitaplar da mevcuttur.

Bütün bu İsmet İnönü’nün biyografisi serisine ek olarak, İsmet İnönü’nün başbakanlığı döneminde yapılan başlıca icraatleri sıralayacak olursak onlar da şu şekildedir:

  • İlk Devlet Araştırma Kütüphanesi
  • Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu
  • Planlı Ekonomiye Geçiş ve 5 yıllık kalkınma planları
  • Sendikaların kurulması
  • Grev ve toplu sözleşme yasalarının çıkarılması
  • Ankara Anlaşması
  • Ortak Pazar Üyeliği
  • Gelişen SSCB İlişkileri
  • MİT Yasası ve Düzenlenmesi
  • MGK’nın başlaması ve geliştirilmesi
  • TSK’nın modernizasyonu
  • İran ve Pakistan ile bölgesel kalkınma organizasyonunun kurulması
  • Avrupa ve Orta Asya memleketlerini bağlayan mikrodalga radyo iletişim ağı
  • Devlet İstatistik Enstitüsü
  • Turizm Bakanlığı
  • Güneydoğu Anadolu’nun kalkınma ve geliştirilmesi planları
  • Basın Yayın Yüksekokulu

GÜNCEL YAZILAR:

UDEMY'Yİ KİM KURDU?

NETFLIX'İ KİM KURDU?


İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.


*